Malinga, Ndumo and Zindela Origins

ORIGIN OF NDUMO, MALINGA AND ZINDELA

Where do these clans originate from?

Numerous speculations have been around for quite some time now as to the origin of these clans. Some say we are Zulus, Swati, Sotho, Thonga, Xhosa or lastly amaHlubi abase Mbo or Lala people. After some lots of research, i can safely conclude that we are the Hlubi especially after reading history of Hlubi origin and their Kings’s praises found in many books i’ll cite on my conclusion of this presentation, but my citation presently come largely from the works of Henry Masila Ndawo reconds of 1928 – 1950.

The Hlubi (or amaHlubi) are a South African ethnic group. For at least two centuries they have been a part of the Nguni, Mbo or Lala nation. They are found in the Republic of South Africa in the KwaZulu/Natal, Eastern Cape and North West provinces, with an original settlement on the Buffalo River. Very little has been documented about this nation but there is a lot of oral literature regarding the history of the amaHlubi nation. The amaHlubi originated further North and migrated southwards with the other Nguni groups of the time.

They settled in the Lubombo mountains, a range that extends from Zululand to the Swaziland-Mozambique border. They migrated southwards to Natal. In the Lubombo mountains they separated from the group now known as the amaSwati. The amaHlubi are closely related to the Swazis, evident both in language and clan names. Traditionally amaHlubi kings preferred to marry Swazi girls as they saw them as their close relatives.

The amaHlubi people maintain that they are a different entity from all other groups in South Africa and in Africa generally though there a section of people closely related them known as Bashubi in Rwanda and Burundi. They are found also in places like Lesotho. They have secret female initiation rituals, and other customs separate them from the Nguni in general.

By this paragraph the argument of origination is now covered we see why we were percieved to be coming from so many nation, we settled amongst all of them. Isithakazelo sokugcina sakwaMalinga “AMALALA IQABA YAMAKHOSI”

UbuKhosi Bama Hlubi, IsiZwe La oNdumo oMalinga oZindela oShazi oNkabinde oManana BeZalwa Khona

AbakwaHadebe

Umlando wesizwe samaHlubi, okwavela kuso abakwaHadebe sidabuka emhlangeni echibini elikhulu kwaNdondondo, eCongo. Kuthiwa abantu babelokhu bezwa abantu bekhuluma kuloleli chibi elalesatshwa khona emhlangeni. Kuthiwa babekhuluma sengathi beza nganeno.Kwathi lapho bephuma echibini baphuma bebaningi kanye nemfuyo yabo. Asikho isilwane esasingekho, kukhona izinkomo, amahhashi, izimbuzi, izimvu, nezinye. Kuthiwa bawuhlanga lwamaHlubi. Kuthiwa bangabakwaBhucwa ngoba kwabhucwa udaka echibini baphuma khona.Kwathi emva kwesikhathi sekubusa iNkosi uHadebe bonke babe sebeshintsha bezibiza ngoHadebe. Abantu bakwaHadebe/Radebe bangabaseMbo.

Kunenkolelo-ke yokuthi amakhosi akwaHadebe adabuka edwaleni. Inkosi yadabuka edwaleni eduze komhlanga namanzi.Umhlanga namanzi kumele amasiko, idwala lona limela ukuthi uma ekhothama amakhosi abuyiselwe kulona. Amakhosi akwaHadebe angaphezu kwamashumi amabili (20) onke akhonza enkosini yawo enkulu eseMtshezi iNkosi uMuziwenkosi (uLangalibalele 11)kaTatazela kaSiyephu kaLangalibalele 1, azinze KwaZulu-Natali naseMpumalanga Koloni.

Nazi izindawo aqhamuka kuzona: eNewcastle, eMnambithi, eMtshezi, eXobho, eHershell,eMatatiele, eMt Fletcher, kuQumbu, kuTsolo naseRustenburg.Umlando wobukhosi bamaHlubi usuka enkosini uChibi ngokulandelana kwawo amakhosi uzekuLubelo yena owalandelwa nguBhungane I, owabe aziwa ngokuthi uBusobengwe.UBusobengwe walandelwa nguFulathelilanga, yena walandelwa nguBhele. UBhele walandelwauDlomo I, owabe aziwa ngokuthi uLufelwenja, yena walandelwa uSidwabasenkomo.USidwabasenkomo walandelwa nguMhunu, yena walandelwa uMpembe, uMpembe walandelwa nguMhlanga, uMhlanga walandela nguMusi, uMusi walandelwa nguMasoka,uMasoka walandelwa nguNdlovu, uNdlovu walandelwa nguDlamini, uDlamini walandelwa uMthimkhulu, uMthimkhulu walandelwa nguHadebe, uHadebe walandelwa nguNcobo, uNcobo walandelwa nguDlomo II, uDlomo II walandelwa nguMashiya, uMashiya walandelwa nguNtsele, uNtsele walandelwa uBhungane II, uBhungane II walandelwa nguMthimkhulu II,uMthimkhulu II walandelwa nguLangalibalele, uLangalibalele walandelwa nguSiyephu,uSiyephu walandelwa nguTatazela, uTatazela walandelwa inkosi ebusayo uMuziwenkosi .

Uma kulandwa ngobukhosi bamaHlubi ngesikhathi kuphethe uNcobo kuthiwa kwakuthi umakuzelwe ingane yomfana ayibulale, abona amaNgelengele ukuthi ufuna ukuqeda ubukhosi wakhelwa uzungu lokumbulala. Kwacelwa inqina kuye wavuma kwahanjwa naye. Inkosi yafakelwa umuthi etshwaleni yaphuza nenceku. Sebebuya abayozingela izilwane zasendle,amabhubesi zahlasela inkosi nenceku yayo. Inkosi uNcobo uyena yedwa ongazange asiwe ukuyobekwa edwaleni njengosiko lakwaHadebe ngoba wadliwa ngamabhubesi. Inkosi uDlomoII wathatha ubukhosi ngenkani. Ngaleso sikhathi amaNgelengele ayebizwa ngesibongo sakwaBhucwa, ngoba babhucwa emfuleni. UDlomo II wafuna ukuthi abizwe ngoNcobo uyise,uzalo lwenqaba.UDlomo II wayethathe uMaMlambo indlovukazi, yazala uMashiya inkosana yabuye yaganwa futhi inkosi yizintombi zamakhosi amathathu kwaMkhize, kwaMiya nakwaMbhele. UDlomo wabuye waganwa uMaMbanjwa owazala uNtsele, wakhothama uMashiya inkosi isekhona uyiseuDlomo II esekhona wabakhulisa abazukulu. Laba ababezalwa izintombi zamaKhosi baphunyukwa ubukhosi ngenxa yokungabi nanhlonipho kuyisemkhulu. UNtsele kwaba nguye owalalela ubabamkhulu wakhe uDlomo II wamthanda kakhulu.Langa limbe uDlomo II wacela amanzi abangavuma laba abathathu. Wawakha uNtsele. Emuvakwalokho uDlomo II wakha isicoco esilinganisela ekhanda likaNtsele ngasese. Saphela wabiza umhlangano, wathi oyolinganwa yilesi sicoco nguye oyothatha ubukhosi bakhe. Behluleka bonke ukungenwa isicoco laba abathathu sangena kuNtsele. UNgwekazi umfowabo wasukwa umona wathi uNtsele uthathe ubukhosi bakhe, kungcono ayothatha intombi yakhe, wabalekanayo waya eMazizini. Kwasuka amaNgwe namaHlubi alandela umkhondo, abafica abahlasela.Amgwaza uNgwekazi. Waxolisa kumfowabo wathi wonile qede kwamenela ukufa. Bamthwala nentombi bamyisa ekhaya, bambikela uDlomo II. Kwakufuneka kwenziwe isu lokubikela unina uMaNgwekazi. Esezwile lokho wathatha isikhuni somlilo wazishisela endlini wafa. Emzini kaMashiya kwafa abantu ababili unina nendodana, kwazilwa izinyanga eziyisithupha. Emvakwalokho wakhothama uDlomo II, wathatha ngokugcwele uNtsele.Inkosi uNtsele wabusa wazala inkosana yakhe uBhungane II. Wabuye wayothatha kwaNdwandwe. Kwaqala ukuqhudelana kwamakhosikazi uKaSothondose noKaMazibuko.UKaSothondose, uMaNdwandwe akazalanga abafana wazala intombazane, yendela kwaHlongwane enkosini uTshani. Wahamba wayozingela-ke (wakhothama) uNtsele wathathaubukhosi uBhungane II abathi “Undlubu zamila ngaphambili”. Wabusa isikhathi eside kantikuthiwa wayenamakhosikazi amaningi nabantwana abaningi futhi.UBhungane II waba inkosi yokuqala ukubizwa ngokuthi uNdlubu. Lokhu kwakususelwa ekutheni wazala abantwana abaningi njengezithombo zezindlubu ezikhiqiza izindlubu eziningiuma sezitshaliwe. Kuthiwa uBhungane II wayenolwazi olunzulu lokwenza imithi yasebukhosini kanye nemithi yokwenza imvula. Kuthiwa wayethola izinkomo eziningi njengenkokhelo yokwenza imithi yokunisa izulu. Ngesikhathi kubusa uBhungane imvula yabe iningi kantinokudla nakho kwakudliwa kusale. Ekukhothameni kwakhe kwasuka umbango:

UBhungane II****

Bhungane owayedume ngobunyanga, ephatha intelezi yempi eyayinamandla ayisimangaliso. Kuthiwa-ke yiyo le ntelezi eyabangela ukuthi iLembe lifise ukumgwinya uBhungane, limfake ngaphansi kombuso walo ukuze lithole le ntelezi. Nokho uBhungane wemba wambulula ngoba engathandi ukugwinywa umbuso weLembe. Kuthiwa-ke iLembe lachitha izandla lathi; “Hhiya myekeni uBhungane, usihlubukile”. Elokuhlubuka lahlala-ke kubantu bakwaZulu, base bebagcona ngokuthi bangamaHlubi abantu bakaBhungane ngokuhlubuka kwabo.

UFUDUKO::

Kwaba nombango emva kokukhothama kukaBhungane II, kubanga amadodana akhe.Wayezale uMthimkhulu II eNdlovukazini uMaKhumalo namanye nje amadodana. Kwasukaingxabano emadodaneni uMpangazitha, noMthimkhulu II sebebanga ubukhosi. WabalekauMthimkhulu waya eMadlangeni wayogoba amadlangala khona. Ubukhosi wabuthathauMthimkhulu II noMpangazitha wasala nobunye. Baqhubeka bebusa bobabilingokwehlukana. Waganwa uMthimkhulu II wazala uMadikazi (iNkosazane), uMagadla, uDidi,uMathandela, uNcwane, uDuba, uDlomo III, uLangalibalele, uNdebelo, uPhakathwayo,uManango noJijila.Esabusa uMthimkhulu II wayenenyanga eyayimelaphela umuzi wakhe. KwaqhamukauMatiwane wakwaHlongwane wakhuluma nenyanga kaMthimkhulu bakha itulo lokumbulalauMthimkhulu II. UMthimkhulu wayakhe oDidini. UZulu kaMafu kaDwala kaNtini nguyeowayeyinyanga kaMthimkhulu II futhi nguyena owabangela ukuba amaNgwane abulaleuMthimkhulu II kwaze kwahlakazeka isizwe samaHlubi. Izingane zikaMthimkhulu II uMndebele,uMananga, uNtambama noMhlambiso zathatha uZibi kaMonakali zabalekela naye kwaZulukanye namanye amaHlubi. La maHlubi yiwona lawa afika kwaZulu abizwa ngokuthiayiziyendane ngenxa yokuthi izinwele zawo ayezishokosha ezenza njengemiyeko yezangomabese ziyenda lapho ehamba. NoZulu kaMafu wabalekela kwaZulu. UMthimkhulu I bamganiselangentombi kaMatiwane kanti izomcwiya. Yathatha izinsila zakhe yazisa kuyise bamlumba,bambulalela eMadlangeni ekuseni emasimini nezinceku zakhe ezimbili.UMthimkhulu kwaba yinkosi yokuqala eyafela empini engazikhothamelanga yona. Kwasukaingxabano phakathi kwaMaNgwane namaHlubi kanye namaZizi. UMpangazitha nguyeowayephethe impi. Bambulala naye wasala empini kwaqhubeka amadodana nempi eyazeyaphela eHeshele (oSuthu). Yingakho-ke ubona amaHlubi egcwele izwe lonke eMtata,Butterworth, eKing Williamstown. Ezinye izizwe njengabakwaMbhele noDlamini-Mzizi zafudukangaleso sikhathi zaya koKing Williamstown, eKoloni.Ekubuyeni empini amaHlubi aphathwa nguMahwanqa owabe elibambela. Ekuhambenikwesikhathi ubukhosi wabubuyisela endodaneni kamfowabo uNcwane. UNcwane wenqabawathi akakufuni ukukhuluma nabantu ngoba bakhulumela futhi, wabe esekhomba umfowabouDlomo III, uDlomo III wayofuna abazobulala uMahwanqa kuSomhlolo inkosi yamaSwazi.Bambulala kanjalo uMahwanqa isikhundla sathathwa nguDlomo III. UDlomo III wacelwa inkosiuDingane ukuba amvakashele ehamba nedlanzana labantu, yathi inkosi uDingane akangenenenceku yakhe wafike wambuza ukuthi unjani uMahwanqa wathi uDlomo III “SengambulalauMahwanqa”. Kanti naye uDingane usezombulala, ukummema ukuba amvakashele kwakuyisunje lokumsoconga. Yabaleka inceku yakhe uDlomo III yafike yathi, ”Nibona mina nibona owokugcina’’. Babalekela eBabanango, babuyela eMadlangeni (Utrecht).”

ULangalibalele:::

ULangibalele uzalwa uKaMazibuko, indlovukazi uMntambose kaMashoba, umfowabokwakuwuPhuthini wesizwe samaNgwe. Unyaka azalwa ngawo uhlawumbiselwa kowe-1818.ULangalibalele wake wahlala esigodlweni sikaMashoba saseNkomokazi (kunendawonamhlanje okuthiwa kuseNkomokazi iqanjwe ngaso lesi sigodlo). Isizwe samaHlubi namaNgwezazihlobene ngenxa yokuganiselana nokwakhelana. Zazakhelene kusukela zisahlalaeMzinyathi kuze kube seMnambithi kanjalo naseMtshezi lapho baxoshelwa khonanguNdabazabantu. Zakhelene nanamhlanje.

INkosi uLangalibalele yethiwa elinye igama kwathiwa nguMthethwa, ilethiwa inkosi uGodongwane wakwaMthethwa. ULangalibalele wasuka-ke kwaMthethwa waya eSwazini eseyolungiselwa ubukhosi. Inkosi yakhiwa ngoselwa okungumuthi wokuqinisa amakhosi otholakala emahlathini. Kuthiwa uma usebenzisa lo muthi ungeyena owasebukhosini uyafa nokufa. ULangalibalele bamdonsa ngendlebe ngalokhu. Wathi uma ebuya weza kumfowabo uDuba owamakhela uzungu ekanye nabafowabo oMini noLuphalule wathi kuye makavakashele konina kwaMbhele kwaMahlaphahlapha wathi uDuba enkosini yamaBhele akabulawe uLangalibalele ngoba usethathe ubukhosi. Bahlanganisa isu lokumbulala, bathi bayomuzwa ngoba egundile ekhanda base bembamba-ke wayo boshelwa exhibeni.Esayomema amazimu uMahlaphahlapha kwafika izintombi ezazizombona zamthola eboshiwe zagijima zayotshela umngani wakhe uGxiva, wamkhulula wabaleka naye. Bafika uMzinyathiugola izintethe, basho phakathi. Kuthiwa ngesikhathi elubeka nje unyawo emfuleni uMzinyathiwama wangageleza base bewela. Bathi bangawelela ngaphesheya uMzinyathi waqalawageleza futhi. Abalandela amazimuzimu ehlulwa umfula, waphunyula kanjalo-ke ekufeniuLangalibalele. Yilapho kwaqala khona izibongo zakhe ezithi:Umbengo owehlula amazimu akwaMahlaphahlapha .ULangalibalele waye nezinkomo ezimhlophe, inyoni kayiphumuli njengenkosi yakwaMazibuko uPhuthini..

Yaqhamuka inkosi uMpande izothatha izinkomo zamaHlubi aqala-ke ukufuduka aMaHlubi eMadlangeni aya phakathi kweDanhauser noMnambithi basuka lapho bayaeNtabazwe (Harrismith).Abamhlophe bamqinela uLangalibalele bathi indawo yakhe iseNatali. Kwathi uma befikaabamhlophe bangena eMaHlutshini wasuka eNtabazwe bamlawula wafudukela eHubungu(eMnambithi). Unina uMntambose uKaMazibuko wakha eBhatha. Esabusa lapho uLangalibaleleeMnambithi kwafika abantu baseMachunwini bazocela indawo kuye, wabanika. Kwabuyekwafika abakwaMvelase abaThembu. KwaZulu enkosini uMpande kwasuka impi phakathikoMntwana uMbuyazi noCetshwayo wehlulwa uMbuyazi. UMonase unina kaMbuyazi wathumauMchunu ukuba azocelela iZigqoza (abakwaZulu) indawo eMaHlutshini.

ULangalibalele wavuma wathatha umuzi wakhe kwaNobamba wabanika indawo leyo. Ngaleso sikhathi umhlaba wawusaphethwe uSomtsewu. AmaHlubi awamlwisanga uSomtsewu, akhuluma noLangalibalele athi sebeyocela ukuzinza nganeno noThukela. Leyo ndawo yayingasenamakhosi. Inkosi eyayakhe kuleyo ndawo kwakunguDweba, owaye ngumbundu(wayeyisiphiwo enganamathambo).Bezwana oSomtsewu noLangalibalele ngendawo leyo enganeno koThukela wathi akayephansi koNdi eyoxoxisana naBathwa abasebexakile sebedla izinkomo zabeLungu. Wenze njalobaxoxisana aBathwa noLangalibalele. Kwakukhona amaKhaladi ayetolikela inkosi ngezindlela ezazisetshenziswa ngaBathwa ukubamba izinyamazane nokuthi kwakulukhuni kanjani kunokubamba izinkomo. Zase zimnandi izinkomo kunezinyamazane kwaba lukhuni kuBathwa ukuyeka izinkomo zabelungu, uLangalibalele waze wabafaka impi kwasuka uthuli lwezichwe.ABathwa phela babebizwa ngokuthi ‘izichwe’.AmaHlubi kwakungabantu abakhuthele, kwaba ibona abantu bokuqala ababebambisene namaNgisi ukwenza izinkontileka. Bethutha usawoti ngezinqola nezinkabi beziyisa koKimberly nasePiet Retief nakoNewcastle. Inkontileka yesibili yayimba idayimani,kwathathwa aMaHlubi ayosebenza eKimberly ezosebenza izinyanga eziyisithupha aholeisibhamu sohlwayi. Babehamba ngezinyawo ukuya eKimberly izinyanga ezintathu basebenze izinyanga eziyisithupha babuye ngezinyanga ezintathu kube yisikhathi esingunyaka lesobehambile.Ngenkathi behamba babelawulwa yinduku ababeyisebenzisa ukukhomba indlela lapho beyakhona. Nempela bahola babuya nazo izibhamu. UmLungu waseKimberly wabhalela uSomtsewu incwadi wathi njengoba usuhlomise amaHlubi ngezibhamu ezingaphezu kwekhulu, uma usufuna ukuwahlasela wena uyokwenzenjani? Kwakuwumgomo wamaNgisi ukudla umhlaba ngempi. Le ncwadi kwaba yiyo eyaguqula umqondo kaSomtsewu.Washintsha umqondo wathi eMahlutshini awalethe izibhamu zizobhaliswa. Bafika abantu nezibhamu, wasithatha esokuqala, esesibili wasinquma phambili, ekwenza lokhu kubantu ngokulandelana kwabo. Bekubona kwenzeka lokhu bahlehla abantu nezibhamu zabo.USomtsewu wabhala incwadi yaya kuMawoza (utolika) eMtshezi wathi ayinikwe uLangalibalele. Incwadi yayithi akalethe bonke abantu bakhe ababenezibhamu. Inkosiyayibusa isizwe esikhulu saMaHlubi futhi yayingabazi ngamagama abantu ababehambe nezinkontileka. Wahamba-ke waya eMgungundlovu ukuyoxoxisana noSomtsewu wangamfica.Ekubuyeni kwakhe lapho waqala ukuhlukumezeka emphefumulweni. Kwakhothama umfowabo uNcwane. Ngosiko lwaMaHlubi uma ushonelwe uyazila isikhathi esithile, uzithibe ezintweni eziningi.
NoLangalibalele wazila izinyanga eziyisithupha, wema ekulandeleni indaba yencwadi yezibhamu…. USomtsewu wabuza kutolika uMawoza impendulo yencwadi, utolikawathi inkosi ithe ayimesabi. Wabhala enye futhi incwadi yokugcina uSomtsewu eyakuLangalibalele, wayiletha kuMawoza. Le ncwadi yabe seyisho ilanga lempi.Inkosi ngaleso sikhathi yayikwaLungani ePhangandlovu (ePhangweni) nengxenye yaMaHlubi yabaleka yaya eMdwebu. Bamlandela, wasuka waya eNtabamhlophe wabhaca kuyo intaba.Inkosi uLangalibalele wayenesiphiwo sokuzwa egazini into ingakenzeki. Wezwa igazilimtshela, wathi uzwa sekunuka umLungu wathi abakhuphuke babheke ukuthi abekho yiniabelungu. Bakhuphuka babafica nebala babadubula babaphonsa emfantwiniweNtabamhlophe. Wedlula nempi yakhe esele, wadlulela kwaHlathikhulu. Emini wayebadukela bengamboni nempi yakhe.Enhla neNcibidwane sebomile nempi yakhe waqala imikhuba yakhe efuna ukubona ukuthiamalozi noMvelinqangi basengakuye yini. Wabongela, wathetha ilozi ngesiHlubi, wahlaba phansi ngomkhonto wakhe qede kwagobhoza amanzi, baphuza nempi yakhe. Kuleso siphethu amasosha amvimba ngaphambili ukuba angayi eLotheni. Wawadukela futhi, amfuna azeayombuza kuMbalo inkosi yaMangwe. Wamlandula, athi amasosha amaNgisi naye akahlomeayobulala uLangalibalele. Wenqaba uMbalo wathi, “Kusika emathunjini ngeke ngikwazi”.Wayesho phela ngoba babezalana, behlobene noLangalibalele. Bamthungatha-ke futhiabeLungu uLangalibalele baze bamthola ezintabeni zoKhahlamba eweni laBathwa (Giant’sCastle).Impi ayidumelananga lapho, amasosha agoba amadlangala lapho engafuni ukulwa nabo.ULangalibalele waphuma waqombola walibhekisa eLesotho washintsha umqondo wakhumulaingubo yakhe yobukhosi ayebonakala ngayo wayigqokisa induna yakhe uMpangele Xaba.Embona amaNgisi awabe esabuza amthatha ngenhlamvu. Kulaba ababehamba namaNgisibaya kobheka ukuthi kwabe kuyiyo ngempela yini inkosi lena abayidubula. Uma befikabathola ukuthi akusiyona kodwa induna yayo. Ngaleyo nkathi amaHlubi athola ithubalokudundubala ezintabeni zoKhahlamba, abalandela amasosha esezwe ukuthi akusiyeuLangalibalele lona abambulele. Athe ukuba awabone eza amasosha, amaHlubi abaginqelaamatshe, ahluleka amaNgisi afa amanye amasosha kanye nokaputeni wawo. Badala isulokuyoqhamuka ngaseLotheni sebedundubele ezintabeni zoKhahlamba, yatholana phezulueyamaNgisi namaHlubi, ehluleka amaNgisi abalekela eNatali.

Abelungu ababekhona empini kaLangalibalele::

Bowker, James Henry Clarke,
Marshall James Durnford,
Anthony William

Grant, James Murray Griffith,
Charles Duncan Pine,
Benjamin Chilley Campbell Royston,

William Smith, George Sprenger,
Charles Frederick

Amabutho kaLangalibalele::

Msonganyathi (Isiqamelo)
Ndongaziyaduma
Izintaka(AmaHende)
Ntabayezwe
Msingaphansi
Impumangithathe
Izitsheleha
Imihosho
Izinkonjane
Inguboyenkosi
AmaNgwane

AmaNgisi abe esezocela uxolo emaHlutshini, athumela umlungu owayephethe iduku elimhlophe elalinguphawu lokuthi maluju. AmaHlubi ayengalwazi lolu phawu abe esemdubula wafa. AmaNgisi asuka lapho aya kwaMamponjwane efuna indlela yokuya enxuseni lasoSuthu /Lesotho okwakungelaseNgilandi. AmaNgisi acela inxusa ukuba liyocela inkosi yakwaMshweshwe ukuba iyoncenga uLangalibalele eze ekhaya enkosini, benzela ukubabayibambe. Wakwenza lokho uMolapo wamncenga uLangalibalele okokuqala wathi inkosiayihlali entabeni, ayehle ize ekhaya. Wenqaba uLangalibalele waphinda futhi uMolapo kwazekwaba okwesithathu. Ekugcineni wavuma uLangalibalele, waya kwaMshweshwe. Ekuseniwathi engena lapho wathola amaNgisi egcwele kwaMolapo. Ibutho elalihamba nayeuLangalibalele lalifuna ukulwa walenqabela, wathi sekuphelile. Kwaba-ke ukubanjwa kwakhenjalo lokho. Ngesikhathi bembamba kuthiwa kwahlwa emini. Bemuka naye bamyisa eMgungundlovu sebeyothetha icala. Endleleni wacela ukuba bamdubule kodwa benqaba.Ayikho inkosi eyahlupheka njengoLangalibalele. Ngesikhathi besuka naye eLesotho belibhekise eMgungundlovu babemdonsa ngehhashi ehuhuluza phansi futhi eboshwe ngamaketango. Bamthatha bamyisa kuSomtsewu eMgungundlovu, wahlala izinsuku ezimbili… kuya kwezintathu engadli. Leso senzo wayecabanga ukuthi sizomenza asheshe afe.Lathethwa icala, lamlahla. Bamthatha bamusa eThekwini eseyiswa ejele esiqhingini iRobben Island. Sebethi bamfaka emkhunjini, kwafiphala ilanga lashona kwaba mnyama. Waphenduka umkhumbi wabheka emuva awabe usavuma ukuya phambili. Bamkhipha emkhunjini, wathi abahambe bayolanda uNgoza inkosi yabaThembu emaMpondweni ukuba izobongela izothetha ilozi ukuze umkhumbi uhambe. Bamlanda-ke uNgoza wabongela, kuthiwa nenceku yakhe uMbongwe naye wabongela. Wabe sewusuka umkhumbi wahamba. Konke lokho kwenzekaekupheleni konyaka we-1873.Ejele wahlala iminyaka eyi-13 edonsa isigwebo. Kuthiwa ngesikhathi elapho amaBhunu ayefuna ukumgeza kuthiwa washo yena uLangalibalele ukuthi akagezi, bagcina sebemgezile ngenkani. Kuthiwa kwaba nezikhukhula eziyinqaba okuthiwa zenziwa ukuthi yena uma egeza,ugeza ngamafutha ebhubesi, wayengagezi ngamanzi ajwayelekile. Ngesikhathi esejele kuthiwa wayiswa endaweni lapho kwakukhona izingwenya, bethi bafuna zimudle, kodwa zavele zamnuka zamshiya kanjalo. Bathi uma bebona ukuthi azimudli izingwenya uLangaliballe bamnika ujeke bathi akahambe ayosenga ibhubesi lizele. Babezitshela ukuthi lizomsobozela, walisenga wabuya nojeke ugcwele. ULangalibalele wayengakudli ukudla kwasekwindla ngoba uma ekwenzile lokho kwakwenza ukuthi izulu lishaze, okuchaza ukomakokudla emasimini. Kuthiwa-ke baphoqelela imfe kuyena emlonyeni. Kuthiwa izwe lashaza,kwaba nendlala enkulu abantu badla ufulawa kuphela. Le ndlala yabizwa ngokuthi indlalakafulawa. Wathi uma ephuma ejele wahlala endaweni ebizwa ngokuthi i-Uitvlugt, eKapa.Namhlanje le ndawo ibizwa ngokuthi iPinelands. Wabe esebuya emva kwesikhathi weza eMgungundlovu wahlala iminyaka emibili. Wagadwa inkosi yakwaZondi uTetelegu eSwartkop esayina njalo emva kweminyaka emibili. Kuthiwa abamvumelanga ukuthi aphinde ahlangane nabantu bakhe. Kuthiwa bamnika ukudla, ngenxa yesiphiwo sakhe ayenaso sokupholofitha wathi, “Ngizokudla lokhu kudla noma kunomuthi ngoba sengikhathele ukwehla ngenyuka”.Esekudlile wabe esekhothama, ekhothamela khona belu eSwartkop. AmaNgisi afika eMaHlutshini esezocela usiko. Amthatha ayomgcina ndawo thizeni aze aluthola usiko afuna ingwe nenkomo. Bathatha izikhumba bamembesa ngazo njengosiko. AmaNgisi akhipha izinqola zezinkabi ukuba alayishe isidumbu namakhosikazi bembuyisela oKhahlamba. ULangalibalele wafihlwa ezintabeni zoKhahlamba, uma udlula emzini oseNsukangihlale.Zafika-ke izinqola nenkosi yamaHlubi isizogcinwa ngokosiko lwakwaHadebe. Ngeshwa abalenzanga ngokuphelele, kwaba khona impikiswano ngomuntu ozondlalela inkosi,ayiphelezele. Base besaba ukuthi hleze nabo bayobavalela ejele abelungu ngenxa yalesisenzo. Yabongela-ke imbongi ukuze kuvuleke idwala njengoba phambilini kuchaziwe ukuthi inkosi yamaHlubi ayimbelwa kodwa ibuyela edwaleni. Kuthiwa imbongi yabongela kusuka ekuseni, idwala laze lavuleka ntambama, wabe esefakwa khona nayo imbongi.
Imbongi nayo yangena, yaqhubeka nokubongela laze lavaleka idwala.Le mbongi kwaku ngeyakwaMbongwa. Yingakho nangonyaka we-1956 kuyotshalwa iNkosi uTatazela uMdolomane Mbongwa wafika ekuseni komkhulu enqunu ehamba ememeza ukuthi uzoyendlalela inkosi, efisa ukufeza usiko lwesizwe samaHlubi. Umthetho owakhishwangabeLungu wokuphatha izwe wawungasaluvumi lolu siko. Kuthiwa ababekhona babesebemgqokisa uMbongwa, kwaba ukusinda kwakhe. Induna yeNkosi ngalesi sikhathikwakunguMaqanda Mbongwa. Nakuye-ke uTatazela lavuleka idwala wafakwa, kwabongelwalavaleka. Aqala ahlakazeka amaHlubi. Ahlakazekela kula makhosi ayesebekwe uSomtsewungoba abeLungu base bewudabulile umhlaba, bewuhlukanise imingcele.

Ubunjalo bukaLangalibalele:::

ULangalibalele wayengesona isilwi nesidlova. Wayelugcina usiko lwenhlonipho lokuthi uma exabene nomuntu amhloniphayo avele abaleke. Wawabalekela amasosha kaSomtsewu ewacashela baze bahlangana oKhahlamba. Wayezamukela izihambi njengoba amamukelauColenso umbhishobhi wahlala namaHlubi waze wakha idolobha iColenso. Wawamukela amaJalimane ayezofaka inkolo yamaLuthela eMahlutshini aze akha nezindlu zamasonto.Kuthiwa uLangalibalele wayenamandla kakhulu ngoba uma ehleli eduzane komuntu wesifazane osanda kuthatha isisu sasivele siphume. Uma nje intombazanyana ike yabhekangakuye yayivele iye enyangeni.Kunomgwaqo owaqanjwa ngegama likaLangalibalele otholakala eMgungungundlovu. Lokhukwenziwa ukuhlonipha leli qhawe lamaHlubi. Wawaziwa ngokuthi uLong Market, wabe sewushintswa kwathiwa uLangalibalele.

ILokishi ikwaLanga, eliseKapa::

EKapa kunelokishi elaziwa ngokuthi ikwaLanga elakhiwa ngonyaka we-1927 kulandelwaumthetho wonyaka we-1923 wezindawo emalokishini eNingizimu Afrika. Leli lokishi laqanjwangale ngqalabutho yamaHlubi, uLangalibalele. Kuyaye kunqanyulelwe kuthiwe kuKwaLanga.Leli lokishi lalihlala abantu abamnyama kanti lingelinye lamalokishi amadala kakhulu eKapa.Namhlanje linabantu abangaphezu kwezinkulungwane ezingama-47. Njengoba bese sikesasho, emva kokuphuma eRobben Island uLangalibalele wahlala isikhathi eKapa endaweniebizwa ngokuthi i-Uitvlugt namhlanje yaziwa ngePinelands. Kunabantu bakwaHadebeabatholakala khona laphaya eKapa. Njalo ngenyanga kaMfumfu, kukhunjulwa uLangalibaleleemaHlutshini njengengqalabutho emlandweni wesizwe samaHlubi. Kulo nyaka wezi-2011 kulombungazo bekuhlatshwe izinkomo ezilishumi kanye nempofu. ULangalibalele wayenezinganeezingaphezu kwama-200 kodwa ezathatha ubukhosi uSiyephu (omdala) noNceke azitholakundlunkulu uMzamose.. UMzamose wathola izingane ezintathu, umfana omdala uSiyephu, kwakhona umfanaomncane uNceke nendodakazi uZiwelile. Intombazane le kusolakala sengathi yazalwangesikhathi inkosi isiboshiwe eRobben Island, njengokuba kuthiwa uZiwelile nje.

Amakhosi abekwa uSomtsewu
•
UMahlanya Mlaba
•
UMaziyane Dlamini
•
UFaku Mabaso
•
UTomu Ndaba
•
USgejane Chonco

Iningi lamaHlubi lase liphethwe inkosi uFaku Mabaso owayesebenza kwaWinter engadini.Inkosi uSiyephu owayezoba yinkosi emva kokukhothama kukayise uLangalibalele wafudukelaeMkhomazana nabafowabo. Ekubuyeni kwakhe lapho wathi gozololo kwaMahlanya, wabuyewadlula, waya eMhlaza (Winterton). Lapho walandwa umfowabo bazokwakha ndawonyekwaNomguza (eLoskop). Umuzi kaSiyephu wehlukana kabili, omunye wakha kwaWinter(eSidlulubeni). Kuso leso sikhathi kwavela umlungu edayisa ngepulazi lakwaBhekuzulu.Bavumelana, balithenga ngezinkomo kumlungu lowo. Basuka-ke kwaNomguza (eLoskop)ngoba beza epulazini kwaBhekuzulu.

Inkosi uSiyephu wayenamakhosikazi ayisishiyagalombili. Undlunkulu kwabe kuyintombikaSmahla Shabalala, uMaShabalala wesibili, uMaKhoza, uMaKheswa, uMaGumbi, uMaMchunu,intombi kaGabangani, uMaXaba nokaMazibuko. Amadodana kaSiyephu kwakuyilawa:uSkhwameni, uTshogoyi, uNsaba, uNkomeni, uPhuku, uTatazela. Epulazini lelo wahlala unyakawaba munye wabe esekhothama. Ekukhothameni kwakhe ubukhosi bathathwa umfowabouNceke. Waphatha izinyanga eziyisithupha wasekhothama naye, kwaphatha omunyeumfowabo uGobandwane owayebambele uTatazela indodana kaSiyephu eyayisakhula.Ngaleso sikhathi-ke kwaqala ukuba abumbeke futhi amaHlubi. Wakhula uTatazela ekhulelakwaSmahla Shabalala ekhaya konina. Eseyinsizwa wasuka wavakasha ekhaya ngoba phelakwakusekhona unina.Kusenziwa amalungiselelo okuganwa kukaTatazela, ubukhosi babanjwa uGabangani Shabalalaisikhashana. Inkosi uTatazela yalandwa inkosi yakwaMsimanga phesheya koThukelaeyayizoba umsizi (isesulamsizi) wayekade eqonywe intombi yakwaZondo emaNgwaneni.Kwatholakala ukuthi yayingafanele ukuba yisesulamsizi ngokwesibongo sayo. KwaHadebekunezibongo okuthathwa kuzo uma uzoba isesulamsizi. Kuba ikwaXaba nakwaMsimanga.Emva kwalokho wabuthatha ubukhosi-ke uTatazela bekhona kwaBhekuzulu. Ekubusenikwakhe wathatha amakhosikazi ayisishiyagalombili: uMaMsimango, uMaZondo, uMaKhoza,uMaMkhwanazi, indlovukazi uMaMchunu (ongabatholanga abantwana), uMaKhoza (wesibili),uKaMazibuko noMaMlaba. Kusenjalo yakhothama indlovukazi uMaMchunu. UNdabazabantuwathi akasuke uTatazela nabantu bakhe bakhuphukele eNsukangihlale, wenza njalo-ke. Wabeeselandelwa umfowabo uMvunga owabesesuka kwaLufahla (eSidlulubeni) ehamba nabanyeabafowabo. UNceke, umfowabo omncane kaSiyephu wayakhe kwaLufahla (eSidlulubenikwaWinter) amadodana akhe alandela uTatazela. Amadodana kaNceke yilawa: uMabhebhane,uJiya noMafunda. Waqhubeka nokuganwa uTatazela eseseNsukangihlale wathatha makhosikazi amathathu: uMaKhumalo, uKaMafahleni, uMaZuma owaba indlovukazi wagcinangoMaDlamini. Okusho ukuthi esephelele amakhosikazi akhe aba ishumi nanye.Wazala-ke uTatazela, wazala laba: uMkhayi, uZumkile, uMkhehla, uNomtobane, uGugushe,uMahewu, uJabulani, uZinyane, uPoni, uNqeniwe, uDoda, uMadamba, uSdinsi, uCetshiwe,uMakebhe, uMgadi, uSolisile, uToza, uMqaqambi, uDunu, uNunu, uMzwenkosi. Wabusa-keuTatazela phezu kwezinxushunxushu ayezidalelwe umkhwe wakhe uMbhidli Mlabanendodakazi yakhe uNomntontolwane kwasuka impi phakathi kwamaHlubi namaNteshe.UTatazela weyeyinkosi eyinono ephelele emasikweni amaHlubi. Esabusa, kungazelelwe luthokwaqala ubutha, umakhelwane wamthumela ngemfene. UTatazela wayenezinja ezayihlaselaimfene, uTatazela waphuma nomkhonto wayigwaza wayibulala.Kusenjalo kwafika uMafunda umfowabo, wafuna isikhumba semfene, wathatha inxeba kuso.Bahlangana uMafunda noSkoshi Ntshingila (uHlela umnikazi wemfene). BahlanganelakwaNcwadini Hadebe bakhanda itulo lokumbulala uTatazela. Nempela wahlatshwa izibhobokwehluleka nesibhedlela. USdinsi indodana nabanye babiza umhlahlo, sabanuka isangoma.Emva kwaloko wakhothama, ngonyaka we-1956, wabe esethathwa wayofihlwa ngosikolwamakhosi amaHlubi kwaBhekuzulu. Kwaboniswana ukuthi akahambe ayobekwa eduzekukayise uSiyephu. Njengokujwayelekile uma kutshalwa amakhosi, kwabongelwakwathemeleza izimbongi ezintathu itshe alangavuleka kwaze kwathi kweyesine imbongilavuleka itshe. Kulezo zimbongi kwakukhona kuzo iNkosi uPhakathi, uNomantasha Shabalala(imbongi kaTatazela), uZibhebhu Hadebe noMthembeni Hadebe. Imbongi yenkosi uSiyephukwakunguBhekanjani Shabalala.Owabamba ekhulisa inkosi ekhona manje kwaba uMshikashika Hadebe, lona wayeyindlukaNceke. Ngonyaka we-1969 kwase kubamba owendlu kamfowabo uLangalibalele, uNcwane.Lowo-ke kwaba nguJoniseni Hadebe. Laba-ke babamba bekhulisa umntwana kaTatazela lonaobusayo njengamanje uMzwenkosi Hadebe.

INKOSI UMzwenkosi Hadebe:

Inkosi uMzwenkosi wazalwa ngonyaka we-1948 May 27. Uzalwa eNsukangihlale ngundlunkuluukaMafahleni, uMaZuma. Wabekwa esihlalweni sobukhosi bamaHlubi ngonyaka we-1974.Ukhulele kwaNxamalala. Inkosi yaqale yaganwa kwaXaba ilandela isiko lamaHlubi, kodwauMaXaba wabuyela kubo okunokwenzeka ukuthi akalwenzanga usiko lwamaHlubi. Inkosiyabuye yaganwa uMaDlamini ukuzovusa indlu kaMzamose kaSobhuza. Inkosi ihlala endaweniyakwaBhekuzulu esigodlweni eMaDlangeni, eMtshezi. Inkosi inabantwana abaneuBhekamaHlubi, uZibuyile (inkosazane), uMandla (odlulile emhlabeni kulo nyaka ka 2011)kanye noSondezi

Babedume ngani abantu bakwaHadebe?

Abaholi besizwe sakwaHadebe kuthiwa babenolwazi olunzulu lwemithi esetshenziswaebukhosini noma komkhulu futhi benemithi yokwenza imvula. Lokhu kuvele kakhuluemakhosini afana noBhungane II NoLangalibalele. Kuyavela futhi ukuthi babengamaqhawenasemabuthweni ngoba kunebutho elalibizwa ngokuthi iZiyendane. Kuthiwa lalesatshwakakhulu ngesikhathi kubusa inkosi uBhungane. Laliholwa induna uMakhatha kaNdlukaziwakwaShabalala. Abantu bakwaHadebe kwakungabantu abakhuthele ngendlelaeyisimangaliso, bheka nje ngoba kwaba ibona abantu bokuqala ababebambisene namaNgisiukwenza izinkontileka njengoba bese siphawulile.

Amasiko nemikhuba yabantu bakwaHadebe:

Kunamasiko amananingi aqondene nabantu bakwaHadebe. Kukhona isiko lokuhambisainongwana yengane emfuleni. Elokupheka iqhwa, elokuvala isiqhotho nelokucela imvulakomkhulu.
Isiko lokuhambisa inongwane emfuleni
Abantu bakwaHadebe kuthiwa baphuma echibini enkalankaleni enkulu. KuthiwabangabakwaBhucwa ngoba kwabhucwa udaka echibini baphuma kuyo inkalankala. Kuze kubenamhlanje inkalankala iyahlonishwa kwaHadebe, kuthiwa ukhokho womndeni. Uma kuzelweingane kwaHadebe omama bathatha inongwane bayoyiphonsa emfuleni kwesinye isikhathingisho umzanyana nawo uyiswa khona emfuleni udliwe izinkalankala. Uma inganeingeyakwaHadebe izinkalankala ziyayidla inongwane leyo noma umzanyana kodwa umakungesiyona ziyayiyeka, ngesinye isikhathi ziyikhiphele ngaphandle kwamanzi. Leli siko lifanancamashi nelakwaMazibuko okuchaza ngokusobala ukuthi bahlobene.Abantu bakwaHadebe abayidli ingobe, ngoba amakhosi akhona agqokiswa yona umaeyotshalwa. Amakhosi akwaHadebe atshalwa edwaleni, awambelwa phansi.

Isiko lokuphekwa kweqhwa:

Indawo yaseMahlutshini indawo ebandayo ngoba ingaphansi kwezintaba zoKhahlamba.Kuthiwa abantu bakwaHadebe banosiko lokupheka iqhwa. Kuthiwa lolu siko lusaqhubekanamanje. Kuthiwa ukuphekwa kweqhwa, kwenziwa ukuze ungqoqwana nesithwathwakungabikhona. Kuthiwa kuhambisana nezintelezi ezithize, bona basebenzisa igama lembiza,ukuhloniphisa, bathi kunembiza kodwa kusuke kunentelezi. Uma sekuphekwa iqhwa,akuqondakali ukuthi kwenziwa ngasiphi isikhathi kodwa iqhwa nesithwathwa kubangconoemva kokuthi liphekiwe.

Isiko lokuvala isiqhotho:

Uma sekusehlobo kuhlala kube nesiqhotho. Kunemndeni eyaye iqondane nalokho ukusivalaisiqhotho, ukuze singabulali ukudla emasimini. Nakhona kuba khona abantu abenza lokho.Kuthiwa bonke abesilisa kuyaye kuzaywe ukuthi bangayi endlini ngalelo langa. Okungukuthiuma umuntu eganiwe angayi elawini, noma ikuphi la ekhona angaweqi umbhede. Laphokusuke kuvalwa isiqhotho.

Isiko lokucela imvula koMkhulu:

INkosi uLangalibalele wayenamandla okunisa imvula. Kuthiwa wayekwazi ukunisa izulu,abantu babeza nje besuka nangaphandle kwemingcele beze bezocela imvula. Kuthiwababefika balolise/banikele ngento abanikela ngayo, bafike balale, kwenziwe lokhookwenziwayo, bahambe. Wayebanikeza abanikeza khona, abatshele uma sebehamba ukuthiuma sebegeza ngale nto ababogeza sebesendaweni yabo. Kwakungafanele bageze umabesazokweqa umfula ngoba lizona nganeno izulu. Kuthiwa nanamuhla kusenzeka lokhu,bayafika enkosini le ebusayo manje uMuziwenkosi bezocela imvula. Kuthiwa uLangalibelelewayenesipho esikhulu kabi ngoba kuthiwa kwakuyaye kuthi libalele nje ilanga aqale imikhubayakhe athi abalethe indishi yamabele neyommbila. Acaphune izinhlamvu zamabele nezombilabese ezifumbatha esandleni sakhe. Uma esezivula izandla amabele nommbila kwakusukesekumilile. Kwakuthi emva kwalokho athi kubantu bakhe “hambani niyolima nitshale manje”

AMahubo akwaHadebe:

AMaHlubi njengezinye izizwe nawo anamahubo awo esizwe aziqhayisa ngawo nokuyiwoahlanganisa isizwe. Mabili amahubo azovezwa lapha: ihubo lempi kanye nalelo elihutshelwaintombi eyemulayo.
Ihubo lempi
Uban’obengathinta thinaObengathint’amaHlub’amnyamaO, siyizwile le ndaba.Kukhona futhi elinye ihubo elibalulekile emlandweni waMaHlubi elavela emva kwempiyaMaHlubi nabantu bakwaMlaba lapho aMaHlubi ehlulwa khona nguShulwana owavele wadedela isibhamu wanqoba amaHlubi eyedwa.

Kuthiwa uShulwane lona wabe eyindunayebutho lakwaMlaba elalibizwa ngokuthi amaNteshe. Impi lena yaqalwa isenzo sendodakazikaTatazela uNontomntwane owathandana nensizwa yakwaZondi eyabe iyilungu lamaNteshe.AmaHlubi adinwa agana unwabu zatholana phezulu. Le mpi yaziwa ngokuthi impikaNomntontwane. AmaHlubi aqhubeka nokulwa nesizwe sakwaMlaba kwaze kwagcinangokuthi uhulumeni abasuse abakwaMlaba endaweni okwakuhlala kuyo amaHlubi ekuqaleni.Athi angayithola le ndawo amaHlubi abe esiyiqamba ngokuthi iNsukangihlale. Igama lalendawo kwakuseBhekuzulu okwakuyigama lesigodlo senkosi uLangalibalele.

Ihubo likaNomntontwana:

Wasilaya NomntontwanaWalithanda, walithandaWalithanda ngempela iNteshe?Wasiqeda we ShulwaneWasiqeda, wasiqedaWasilimaza ngempela ngesibhamu.

Ihubo lomemulo lamaHlubi:

We baba wangisizaWangisiza wangikhulisa”We baba wangisiza,Wangisiza wangihlabel’inkomo.

Ulimi lokuhlonipha kwaHadebe:

Njengoba izizwe eziningi zinamagama nolimi lwazo lokuhlonipha, nakhona kwaHadebeamakhosi ayehlonishwa kakhulu ngabesifazane. Kuthiwa ilanga awalibizi amakhosikaziakwaHadebe athi impakama. Uma bethi ilanga libalele bathi impakamo ithansele. Lokhubakwenza ukuhlonipha inkosi uLangalibalele. Banegama abalisebenzisayo okuthiwa isesulamsizi, leli gama lichaza umfazi wokuqala wenkosi owayehlala nenkosi uma kuvele umkhwaziekhaya angazili, ayichithise isizungu. Umkhwazi uchaza isifo. KwaHadebe uma inkosiikhothama bathi iyozingela. Inkosi bayibiza ngensomi.

Izithakazelo zakwaHadebe::

Zintathu izithakazelo zakwaHadebe ezitholakele lapha.

Hadebe
Mthimkhulu
Bhungane kaNsele
Nzimande
Wena kaLangalibalele KaNdlubu ezamila endaweni embiNgoba zamila emthondweni.
Amangelengele anzipho zinde Ngokuziqhwandela.
Makhulukhulu!
Hadeb’omuhle okhonz’agoduke
Angaze axakwe yithambo lasemzini.
Sigoloza esikhangel’ umuntuSengathi simjamele,
Umkhulu Bhungane
Kodwa awungangoNkulunkulu.

2

Mthimkhulu
Mashiy’amahle anjengawenyamazane
AbakwaThondo kwabakaSothondose.
AbakwaDlomo-dludlu wezindlu nezindlwana.
Abakwazitho zimhlophe, mashiy’amahle ,
Niye nabuthathaphi ubuhle obumhlophe obunje?
AbakwaMaxovaxova umthombo wenkosi.
AbakwaVangane, kazi sengoneni namhlanje?
UNduku – zimakhulukhulu ,
Sehla ngomnyama entabeni, kuyagonqoka.
Kumnyama phansi.
AbakwaNdlubu zamila emthondweni
KwaSothondose.
Amangelengele anzipho zinde ngokuqhwayana
Umkhulu BhunganeKodwa awungangoNkulunkulu.

3

MthimkhuluBhungane
Ndlubu zamil’ebubini
Ngoba zasaba’ukwehlela
Ingab’emhlabeni zesabani?
Mafuz’afulele njengefu lemvula
Lapho kungavalwa ngesivaloKuvalwa ngenhloko yendoda
Mashwabada!
Owashwabadel’inkomo
Kanye nezimpondo zayo.
Sigoloz’esimehl’abomvu
Esabuk’umuntu samjamela.
Mashiya amahle anjengawenyamazane,
Hlub’elihl’elinzipho zimnyama ngokuqhwayanaNgelengele!

Izibongo ezihlobene nakwaHadebe::::

Xaba,

Msimanga.

Mbhele.

Kheswa

Ndlanzi

Mazibuko.

Maphikela

Nkala

Ntanzi Mdakane

Khawaula

Makhungo

Mlotshwa,

Ndlovu….

Mkhwanazi

Ndlela

Izibongo zikaBhungane :

Bhungane wamakhulukhulu
Sothondose.
Ndlubu zamila ngaphambili
Yinhlabathi yoNdi noThukela.
Ngifike beyihlenga beyiphalaza ,
Ngifike ngayihlenga ngaguzubala .
UBhungan’ uyababaza
Ubabaz’eseSigodlweni
Kwaf’izitsha zisemadodeni’ebandla.
UBhungane yindikinda yindaba,
Uze waba yindaba nakuzikhundlwane
Yindlovu yakwa KaMazibuko,
Yinkamisa mlom’onganga zibuko;

UMatshayw’alile njengesikhundlwane.
INdlovu yakwaMqad’eluphondo lunye,
Ekanisel’ezimpondo ngambili
Igeng’eladl’imithi yakwaBhunga.
Sabe sesibona ngebhudulelo.
UBhungane nguqobodisa, ukumisa kwendlovu,
UGengelizis’ukumisa kwenyathi.
Wabulal’uMafu kwabakwabo
Nanamuhl’akwaba ndaba zalutho!
Isilo sakulo Mbikazi

Esimaphuml’anzinzinini,
Umagqula ngaw’emazibukweni.
Mlotshwa thwal’usiba lube lunye
Uyoshis’imizi yamaVimbela!
Jabanq’umntakaMpila
Wawuthe kosal’anjani na?
Kosal’ansiba zibuthakathaka –
Kwasal’uBhaqile waseSwazini
Kuzihlobo zakhe,
Kwasal’ uMthilingwane,
Kwaba kwaKheswa
Amakhubal’abuy’adliwa nguye.
Isihlahla sentshungu sombelebele
Kade bethi bayasigawula!
Izembe lisemsamo kwaMnxanga
UNomaweziwezi kaNsele
Inkomo zakhe zimaqath’amhlophe.
Ngokuwelawel’uMzinyathi.
USosolani, bayadla bayasola,
Akasenamuny’ongasoli
UMlawuzi kamkhont’osandukulolwa.
UMvuni wabantu njengamabele.
UMsiki wezitoto zabaLandakazi;

Kazi bazala ngan’ubanquma nje?
Isilwane sakwaKaMazibuko
Sidla silila zomuk’izinsuku,
Sililel’imihlambi yabantu.
Incinin’ eyongam’ esizibeni,
Izokhiwa ngabanjani na?
Izokhiwa nguMgidi kaNsele.
UMth’oseYenge naseThobozi,
Owath’ukuwa wasambatheka.
Wabhekis’amabombo ekhayakonina.
Bhungane phez ’abantu

Abant’abazukumbatha ngubo,
Abantu bazindondokazana.
Awu! Yebo-ke Mlotshwa wawozingelwayo
Awufi ukufa kwamany’amadoda.

Ibinda Nkosi !

>>>>
Izibongo zikaLangalibalele1::

UJuba ququbala
Enkundleni kwaNjomose!
USigoloz’ esimehl’abomvu
Isigoloz’esibhek’umuntu ngathi simjamele.
Inkondlo kaDikida benoNgenela
Abathi beyishaya bebeyifingq’amadolo.
IJub’abalijukujela ngezagila kwaNodwengu lagwija.
UMaphuhlan’ophuhl’ezulwiniOngampondo zamathole;

Waphuhla wavelela phezu kwamaHlubi;
Uphuhl’ezimfundeni zoNdi,
Waphuhla nakwezoKhahlamba,
Waphuhla nakwezoThukela.
UNyama yamazimu kaDuba noMini noLuphalule,
Bayidla bayidonsisana!
USombangeli, wabang’umuzi wamfanela.

ULangalibalel’uyesabeka
Ungangamaqand’engonyama
Nangangamaqand’engwe.
UQongqo ngiyambuka
Ngokukhwela kwezind’izintaba.
UManqaml’atshinge njengesibanda,
ULanga phuma sikothe.
Ngabezizwe bodw’abazokubalekela
ULanga ngokuswel’inkonyane
Kwezamany’amadoda
Ngob’inkonyan’ikwezikaLangandaba.
UNkomo zidla nezisilwane senyathi,
Ngoba zidla nezakwaSongiyaObemthandabuzela njengomnyama.
Udabul’ePhunguphungu,
Wadabul’eMlalibeni,
Kwaza kwasa ingonyama nendlovu zibovula.
Ubengasakuya kwaZulu
Wabizwa ngumkhonto wesibhamu.
UMashingizela, umashiy’impi yakhe;
Washiy’izinja zakwaZulu
Ebezimlom’ubomvu
Ngokuphuz’ingazi zamadoda.
UMapha kulahla kuMajikijela
Wawel’iMpozam’emhlophe
IngeyaseMashobeni.
Owaph’ uMphelanaEzalwa nguMendela.
Uvalelise ngomkhonto kuZulu;
Izizwe zonke zambalekela
Wadl’ababomvan’abazond’ilanga.
Wavalelisa ngomkhonto koKaSonjica
UPhiva ndlebende lingezwa ndaba
Lingezw’indaba lizomphangel’ezingqokweni..

UNobhengul’ ikhakhasi
Isilumek’esibuya nenhlwili.
Ingungu kaMthimkhulu
Abayingenis’emkhunjini
Zonk’izizwe zabikelana!

Zathi Langalibalel’ubanjiwe,
Ubanjwe ngabazana nezinkwenkwezi,
Nenyanga, nelanga nezilimela.

Ibinda Nkosi !

Izibongo zikaLangalibalele2:::

Mdingi kaJobe!
Sembatha mkhonto njengengungu.
Abakwaqili babeza benhliziyo zimnyama
Bemthatha bemhleka bethi kanyongo kanamhlwehlwe,
Kanti unomhlwehlwe ubhabhanana.
Umqomboli wendlela zokhabonina,
Ingani abadala sebazikhohlwa
Kaziwa ukuthi yena uzazi ngani.
Ijuba elahlala enkundleni kaSibhenya
Balithela ngezibi laququbala.
Isihalahala sezinja zikaSibhekane
Ezimlomo ubomvu ngokudla izingazi zamadoda.

Umpondo ezamaduna ezamathole
Ezelanga elaphuma endlebeni yendlovu
Mhlambe liyophuma endlebeni yengonyama.
Umbalekelwa owabalekelwa zinduna zikayise.
Ubalekelwa zinduna zakhe;
Ubalekelwa uManzulwa obezalwa uManqamu,
Wabalekelwa uMpangele obezalwa uSigodlo
USibhamu esidume ekuseni kwaNobamba.
Bathi uNobamba kangibambanga ngani?
Izulu elidume ekuseni labuyisa abafazi ekuthezeni

Unobanga izwe az’alifumane
Elibanga nosoMtsewu, uyise akangalifumana.
Izigqoko ezamaNgisi ezamaFulentshi
Ufulathele izimbali azamfanela.
Uth’ esefulathele noMlapo naye kazamfanela.
Umbasi wamakloba amabili,
Elithi elinye lisavutha le kwaPhosihamu,
Elinye lalivutha eSibubulundu.
Kuzwakele ukuthi bayishayaIndlovu kaMthimkhulu emkhunjini.
Kuthe esabaleka ehamba evalelisa wathi,“
Ngithe ngibalekela kozongisiza angifihle,“
Kanti ngibalekela esilwaneni esinguMolapo kaMshweshwe.”

Ibinda nkosi !!

Izingane zikaLangaibalele yilezi:

uMbayimbayi
uSiyephu
uMalambule
uNcapayi
uMuhaye
uFipha
uManaba
uMdungazwe
uNdongeni
uSinikani
uQwababane
uHatsha/uRatsha
uZatshuke
uMadikane
uNjayomthakathi
uMasiphula
uJuqu
uJakalazi
uMageba
uMlokothwa

uNceke
uNgobandwane
uGojela
uDayimane
uSambane
uMsizi
uCetshwayo
uNkambayedwa
uXhegu
uMandla
uNkovana
uMango
uMosi
uMnambithi
uPeni
uDubuyana
uMazwi
uNsinginsingi
uMnukwauMbulawa
uMzabatheki
uTshali
uGayifoko
uJenene
uMahagane/uMaragane
uNdomba
uZithwana
uGalaza
uMhlahlo
uMgunundwane
uNhlokouJangeni
uMdutshulwa
uBhoyi
uMkhandu
uNgazana
uMtamo
uSigedle
uMdebu
uNdiyane
uShonaphi
uNgazi
uThayi
uMshodo

Izibongo zeNgonyama yamaHlubi uDlomo Reigned frorm 1675 – 1710

Dludlu kwabezindlwana
Sibhushwan’ akanangubo
Ingubo ngekaHlangothi.
UDlomo wexuthw’ ingubo
Waza wayifumana kwabakwaMpanza.
Ukub’ amaNkom’ angehli ngaphezulu
Ngab’ uDlom’ usahlel’ enxokotsheni.
Imbabala kaMashiya noDlomo
Abayigwaz’ igijima.

UManqinas’ umfaz’ obele lide,
Omuncis’ umntwan’ ephesheya komfula.
Bal’ elihle bade bathi ligqabi lomthakathi.
Kant’ awonin’ atsib’ ekhasisa.
UDlomo yinkosi zizwe.
Mhl’ uDlom’ unebal’ emhlana.
Ubonwa zeziny’ iinkosi;
Zimtyhole kub’ indaba yakh’ ixoxwa
Zonk’ iintsuku, iswel’ umphenduli;
Zithi yiyekeni sesiya kuphendulwa
NguNtsonga-mlomo.
Ngungongoma zinemikhonto;
UDlom’ akabunikwang’ ubukhosi
Wabufumana ngenyanda yemikhonto.
Lugogo lwenkunzi yomthakathi
Beluphala beludendebula.
Kanti yen’ uDlom’ akakhafuli.
Obongwa zizizwe zonke:
NguBhejane, yinkom’ enomliza kweziny’ iinkomo.

Lukhozi lwasemahlabeni
Olwadl’ iinkwali lwazinkempeneza.
UDlom’ udumile maHlubi;
Ubangelwa ngob’ uDlomo
Waya wadl’ ezikaNdaba kaPhunga;
Waya wadl’ ezikaMalululu;
Waya wadl’ ezikaQwabe;
Waya wadl’ ezikaThabethe;
Waya wadl’ ezikaMalandel’ eNkandla.
NguJozi-govu, umkhont’obovu
Kweminy’ imikhonto!

Ibinda Nkosi !

#Source Prince Hlubi

ULibo lobukhosi bakwaHadebe::

Chibi

Lubelo

Bhungane I

Fulathelilanga

Mbhele Bhele

Lufulwenja

Sidwabasenkomo

Mfunu

Mhlanga

Mmusi

Masoka

Ndlovu

Dlamini

Mthimkhulu I

HadebeRadebe

Ncobo

Dlomo

Mashi

Ntsela

Bhungane II

Mthimkhulu

Langalibalele

Siyephu ………………Nceke

Tatazela …………..Jiya

Muziwenkosi ………Kanana

Bhekamahlubi …..Mzwandile

Former Member of Parliament for Mazowe Central. Holds Master of Science in International Relations from University of Zimbabwe. Former Zimbabwe women’s national basketball team player.

Umlando wamaBhaca

Umlando wamaBhaca

Image result for umlando wamabhaca

“Historically, around 1720’s, we the Bhacas lived in the Northern part of the Pongola River near the Lebombo Hills, in a place that is today the boundary between Mpumalanga and Swaziland. As it is often stated that at about this period, the KwaZulu Natal was occupied by different tribes such as abaMbo and the aMalala, it is suspected that the amaBhaca came from one of these tribes. During this period amaBhaca were Zelemus.

The movement of the Bhacas is estimated to have been visible between 1734 and 1820’s.

Between 1734 and 1800’s the amaZelemu left the land below the Drakensberg Mountains towards the east at times would hide in the forests like Nkandla forest so that they would not be seen. It is suspected that when the amaZelemu fled, they were accompanied by the amaWushe. Some chief that lived along amaBhaca include Chief Nondzaba, Dlepu, Mnginambi and Macingwane.

These tribes lived together without clash amongst each other. The clash started (BIG-Clash) with the then Zulu King Shaka during the Mfecane wars. It was the day King Tshaka sent his troops to attack the amaZelemu tribe. It is believed that in 1820 Madzikane had an argument with Tshaka because the amaZelemu tribe was unified, strong and frightening and that Tshaka did not like this. He thought that this tribe was trying to imitate him. Tshaka, his councillors and his traditional healers therefore plotted to kill Madzikane.

When the battle broke out, tribes spread out and lost some of their members. Some members of amaWushe collected some of their members, however others joined under Madzikane, son of inkosi uKhalimeshe. Madzikane fled in an eastern direction, following the exact same route as the Amachunu tribe that had also moved because of this unrest. He crossed the UMkhomazi River. Other tribes, aMacingwane under chief Cekwane, amaVundla, amaNtunzela and amaWushe Nondzaba in 1821. It is believed that amaVundla and amaNtunzela tribes were attacked and forcefully removed and their livestock taken by amaWushe under inkosi Nondzaba.

AMakhosi, Madzikane and Nondzaba worked together. Nondzaba met with Madzikane and together they went to the land of amaMpondomise. At that time the amaMpondomise lived in the area of Rhode in Mount Ayliff. On their arrival they attacked the amaMpondomise and took their live stock. Nondzaba continued towards Tsolo and this is where he was killed.

Inkosi uMadzikane had decided to stay between Rhode and the uMganu mountains in the Mount Free district. It is here where he built his great place. In August 1830 Tshaka again attempted to attack Madzikane. Inkosi Madzikane, was warned that Tshaka was planning to attack. In preparation for another battle, the children and the live stock were taken into hiding at Umganu and Luyengweni, while the amaBhaca troops were training, waiting to fight when attacked. When the Zulu troops arrived, mighty of inkosi Madzikane defeated them. They were overcome by the cold and many of them were frozen. The Madzikane troops attacked the Zulu troops and the Zulu troops retreated back home. Since that day, the now called Ntsizwa Mountains were named after the death and the killing of the iintsizwa zikaTshaka. The death of the Zulu troops was seen as Madzikane’s magic. It is believed that as he was strong on muthi, and also a traditional healer, Madzikane used his muthi. This also follows his statement as often quoted after he had received the rumours that he was going to be attacked by the Zulu troops, “Umkhosi wakaZulu mina ngowushaya ngesandla esisodwa” (meaning, “I will beat the Zulu army single handedly”). Although there are different stories on the actual performance of Madzikane’s muthis, there is a story that says Madzikane made a big fire and the smoke that came from that fire turned into clouds that produced frost.

Madzikane proceeded with his mission to expand the Bhaca Nation. However, four years later he died. It is suspected that he was killed by the Thembu army at the forest of Gqutyini as he had attacked and attempted to take the cattle of abaThembu.

Madzikane’s son from his first wife, Mdutyane, was still young. INkosi Ncapayi from the right hand house had to rule. The Bhaca nation became strong under the rule of Ncaphayi. In 1835 the amaBhaca built a strong relationship with Inkosi Faku of the Pondoland. AmaBhaca temporarily migrated to Pondoland under the arrangement with iNkosi uFaku. However this relationship did not last long. AmaMpondo quarrelled with amaBhaca. It is suspected that the quarrel had something to do with the number of cows for lobola payment. The story goes on to say that a Bhaca young man was killed when he went to fetch his cattle that he was paid for lobola. On the other hand, it is said that Ncaphayi did not want to combine his army with that of amaMpondo. These troops met at a battle in the land of Lusikisiki. Other Bhacas under Mdutyane fled to Mzimkhulu. It is believed that Ncaphayi tried to attack Faku in 1844. Unfortunately Ncaphayi was killed at an area called Nowalala in Pondoland.

As Mdutyana followers stayed at Mzimkhulu, Ncaphayi’s first son Diko had to take over and rule. Later on the son from the second wife and the younger brother, Makaula took over and ruled. Diko is the Chief of ELundzini Royal Kraal at Lubhacweni in Mount Frere. The district of Mount Frere is built on the land under iNkosi Diko. Makaula is also one of the Chiefs at Elugangeni area under Mount Frere District as well. ”

source: kwabhacakingdom.co.za

User 1
Mina ngithanda ukwazi ngabakwaNdongeni ngoba ezithakazelweni kukhona uQubulashe okuyesinye sezithakazelo zamaWushe. Kanti futhi kukhona emndenini abashade kwaMjoli. EGugulethu lapho ngikhulelel khona ubuye uthi mawuthi unguNdongeni angaziwa loNdongeni ngamaXhosa. Bekuze kubengcono mawuthi uliWushe. Noma bekhona oNdongeni kwaXhosa abahlangene noNdongeni bakwaBhaca EMt. Frere. Kwenzekani kuNdongeni awayephelezela U Dick King. Ngokomlando esawufunda kuthiwa wanxepehzelwa ngamaNgisi ngomhlaba north of Umzimkhulu which is under claimand handled by KZN Land Claims Commission.

User 2
so as ibhaca too I would like to know o nxanda klaus xesibe:mnune doyi bhathane matshaya ngenqawe’nde abanye betshaya ngezimfutshane mbimbi bhelesi umantsaka nondzaba yondzaba kanjani lendzaba ungayati baka tshomela ka matsho. were part of this journey of bhaca people we in maclear and surrounding areas and Suthi singamabhaca are we right xa sisitsho

User 3
Thanks for this little bit forensic history but umlando lo is incomplete and wawulungiselela icala elikaMadzikane kuphela.Amawushe akhonto siyivayo ngawo then I would like you to contact us about isizwe samawushwe abantwana basemthunzini from Lufulwenja to Wushe Bekwa Mjoli ngokuya ke.

Bhaca people or amaBhaca

Related image

The Bhaca people or amaBhaca are an ethnic group in South Africa, mainly found in the small towns of the former Transkei homeland, Mount Frere and Umzimkhulu, and surrounding areas (a region that the Bhaca people call kwaBhaca, or “place of the Bhaca”). Their language, isiBhaca, is Xhosa with strong Zulu and some Swati influences. The origin of their name is unclear.

The word ukubhaca in Nguni languages means to flee, and it is argued that their names stems from their flight during the Mfecane to present day KwaZulu-Natal. However, the word ukubhaca among the Bhaca people also refers to the ritual scarring of the face known as ukuchaza, a complex rite that is sometimes done for healing. Thus the Bhaca people could possibly have been named after this practice.

The Bhaca were led by king Madzikane into what is now Eastern Cape. Currently the Bhaca are mistakenly considered to be part of the Xhosa people who dominate the province, but their culture is still very distinct and their kingdom is independent. Madzikane was the founder and a King of the Bhaca people. His successor as king was Ncapayi.

The Kingdom of Bhacas is currently being revived by the great house of King Ncapayi, Inkosi Madzikane II Thandisizwe Diko.

The Reign of King Ncapayi

King Ncapayi had many wives. The great and senior house gave birth to Diko and Sogoni, from the second wife (Indlu yekunene) was Makaula, the third wife (Iqadi lendlu enkulu) was Dabula and Mphongoma.

Ncapayi is said to have been a fearless freebooter, a diplomat of note who showed even more intelligence than his father.

Image result for Bhaca people

According to Rev. Soga, during the same year in which Ncapayi’s father –Madzikane – was killed, Ncaphayi entered Tembuland to avenge his father’s death. The Thembus under King Ngubengcuka made an ineffectual stand and the Bhacas swept away a large number of cattle (Soga, p. 443)

Before King Madzikane died and because of the relationship he had with King Faku, he advised his son to temporarily be a tributary King in Pondoland. He indeed did that and Faku at this time welcomed the Bhacas as this also coincided with the arrival of Nqetho, a Chief of the Qwabes who had moved from Natal running away from King Tshaka’s army because he could not serve under King Dingane. When he entered Pondoland and tried to secure land by violence, Faku was anxious to rid him out and therefore secure assistance from Ncaphayi to eject Nqetho. AmaBhaca drove them away back into Natal and Dingane issued an instruction to kill Nqetho

The Thembus defeat by the Bhacas discussed above, also led to Faku making an arrangement with Ncapayi when Pondos wanted to attack the Thembus. They entered Thembuland on three successive occasions and each time their raid was a success. Ncapayi is said to have been a fearless freebooter that was respected by many nations

Soga asserts that cupidity is said to have been the force that brought Faku and Ncapayi to work together. It is also cupidity that is said to have destroyed their good working relationship. Because they were both strong, it became difficult to know which one more powerful that the other. The freebooter attacked Nyanda, the Right Hand section of the Phondos under Ndamase, the son of Faku. He raided Nyanda successfully. Meanwhile the alarm had been raised with Faku and therefore Faku assembled a powerful army and this came up with the Bhacas and attacked them on all sides.

Faku drove the Bhacas before him on the ridge kuNowalala. Ncaphayi was wounded and forced over the rock, falling on to a ledge some distance from the Bottom. He was in helpless condition with both arms broken, besides a severe assegai wound. He laid there for days, persuading those who came to look at him to put an end to his misery and kill him. No one could do this until Faku gave orders that he must be killed. Thus the death of Madzikane’s son, king Ncapayi in 1845.

Conflict with the Afrikaners and the British

In about 1837 Boers arrived in Natal with herds of cattle and the Bhacas saw an opportunity to attack and raid. Between 1837/39/40, the Boers are said to have been fighting in Natal when the Bhacas teamed up with the Bushmen and raided.

In about February 1838 the Boers settled in the upland of Natal and had successfully set the foundation upon which they could erect the Republic of Natalia, which after their victories over Dingane, they extended northward to uMfolozi and St. Lucia Bay (Blue Book on Native Affairs, 1885). The Boers had managed to get into arrangements with other kings and therefore did not consider them as potential enemies anymore. For an example they considered King Faku to be a friendly king and rated Ncapayi as having a powerful military and as being a threat.

When the Boers came back, they decided to attack the Bhacas (Bryant, p. 400) and raided 700 and 50 horses (Nchanga, 119). This is said to have provided the spark for the British intervention in the Bhaca land (At this time this land had become part of Natal). There is still an area near the town of Maclear which is still called Ncapayi land (Kapayi land – because they could not pronounce “Nca”).

The Reigns of Diko and Makaula

By 1845 the Bhacas had already been stripped of their Kingdom through Maitland Treaty. Ncapayi, the First Enemy in the Maitland Treaty died and was survived by his first son, Diko.

Inkosi Diko was considered a hero, a stubborn and a fearless leader of courage. He led the amaBhaca nation for 35 years from 1845 to 1880 after the death of his father iKumkani Ncapayi ka Madzikane. Inkosi Diko was the grand-son of King Madzikane ka Zulu.

iNkosi Diko was a fierce leader who fought against the annexation of the land by the British Colonial Government and he even resisted handing over amaBhaca nation to become British subjects. As a result of his resistance to the oppressive rule of the colonisers he never became the favourite of colonial government of his time. That government could not stand him and they decided to overthrow in 1880. The oppression of Diko’s house has been felt by all eight (8) generations, for a period of 130 years.

IYELENQE (A CONSPIRACY) THAT CAUSED DIKO (THE GREAT SON OF NCAPHAYI) TO LOOSE

According to the writings of Anderson Mhlawuli Makaula (1988), by virtue of birth and according to tradition, Diko was the heir to iKumkani Ncaphayi, but, because of some councillors of amaBhaca who liked Mamjucu, the mother of Makaula, she was fraudulently made a great wife, hence her son attained chieftainship. Makhohlisa (the mother of Diko and Sogoni) who was Ncaphayi’s wife of the great house (uNdlunkulu), was not loved by these councillors, hence they plotted against her.

It happened that Ncaphayi had killed a man in one of the Mfecane battles and according to amaBhaca tradition, iNkosi was not supposed to have any contact with his wives until he had undergone some medical treatment. A separate accommodation was to be provided for him. Ncaphayi was then placed in isolation for a stipulated period. It was further conspired by the councillors under Qulu Siwela that the wife who goes to cook for iNkosi Ncaphayi in isolation and conceives during that period would be the one who would give birth to the chief that would succeed Ncaphayi after his death.

The councillors first went to uNdlunkulu Makhohlisa, (Diko and Sogoni’s mother) and deceived her that she must not dare put her foot in the isolation place where Ncaphayi was sleeping, because this would weaken her sons and thus cause death by assegai among her children. This sounded reasonable to Makhohlisa. Thereafter the same councillors went to advised Mamjucu, (the second wife) to go and cook for iNkosi Ncaphayi in the isolation place. She acted as instructed and her son, Makaula was then made iNkosi of amaBhaca.

Ever-since then, because of this conspiracy, this trick and treachery, the Great House of Ncaphayi has suffered a great deal of disrespect, degradation and injustice throughout generations that followed.

After iNkosi Ncaphayi’s death Diko (his first and eldest son) led amaBhaca from 1845. iNkosi Diko was always in conflict with the British Government and he blatantly refused the annexation of the land of amaBhaca nation. When the British supremacy pervaded the Transkei territory during the 1860s, the government pioneered the annexation of the Transkeian territories. Amakhosi were to give up their power and paramouncy and become subjects of the British Colonial government. Magistrates were to take over the power from amaKhosi, especially those who refused submitting their nations to be under the British rule. iNkosi Diko was one of those traditional leaders who resisted and he was then overthrown as iNkosi, deposed and made headman by the colonial government in 1880.

Battles were fought throughout this period, for an example, a friend to iNkosi Diko was iNkosi Mhlontlo of amaMpondomise who is said to have killed a magistrate at Qumbu in resistance against such annexation. Other amaKhosi who accepted annexation were rewarded for their loyalty to the oppressive colonial government and eventually they were looked after and treated well by the colonial government.

The plan to destroy any trace of iNkosi Diko and his descendants has prevailed over generations after this great hero had died. Even today, Diko’s files, from iNkosi Diko himself, Qoza ka-Diko, Mthakathi ka-Qoza, Mabhijela ka-Mthakathi, Dingumhlaba ka-Mabhijela and Mzawugugi ka-Dingumhlaba (all the descendants of Diko) have been removed from the archives in Mthatha. The big question is: What happened to these files and where are they?

It is a known fact that iNkosi Diko’s Great Place of amaBhaca was forcibly removed by the oppressive government of that time. The town Mount Frere is built on the land that was once iKomkhulu (the Great Place) of iNkosi Diko (it was called eMbondzeni). The land claims process and the documents in possession of the Land Claims Commission confirm this. Even the grave of iNkosi Diko is said to have been in this area, some say it is where the current Standard Bank is and others say it is where Malinge Wholesalers is. What this means is that the descendants of iNkosi Ncaphayi’s Great House never had access to iNkosi Diko’s grave and his remains. Who was responsible for this? Will this chapter ever be closed? Was it because he refused giving the land to the oppressive government of that time?

INKOSI UMADZIKANE WESIBINI (ll) THANDISIZWE DIKO (Bayede Tholelengwe)

AmaBhaca are mainly found in the small towns such as Mount Frere, uMzimkhulu, Xopo and some surrounding areas. The isiBhaca language is a mixture of isiXhosa, isiZulu and isiSwati. The language of isiSwati was influenced by the fact that King Madzikane’s mother was from one of the Royal Houses of the Swatis of aMalambo. He grew up within the Swatis from his mother’s side and therefore spoke the language. Although he accepts that he is not an authority on this, Jordan, A.C. (1953) argues also assets that in the traditional history of the Bhacas, “uDlamini and kwaDlamini” figure a great deal (P.5). He further states that the Bhaca language was stifled to death chiefly by isiXhasa through, amongst others, schools and churches and that a large number of enlightened Bhacas were taught to look down upon their mother tongue.

Madzikane is still a much respected King in Mount Frere and anywhere else among the Bhaca people.

Diko is the first son of Ncapayi, (Makhohlisa a daughter of Dzanibe clan was the first wife of Ncapayi) with his younger brother Sogoni from the first wife of Ncaphayi. The younger brother from the second wife was Inkosi Makaula followed by Inkosi Dabula and others from other younger wives. Inkosi Madzikane ll Diko is the Crown Prince of iNkosi Dilizintaba, ka Dingumhlaba, ka Mabhijela i, ka kaMthakathi, kaQoza ka Diko ka Ncaphayi, ka Madzikane, ka Khalimeshe, ka Vebi, ka Wabane, ka Didi, ka Zulu, ka Ntombela, ka Malandela, ka Dlungwana, ka Ndaba.

INkosi Madzikane II Thandisizwe Diko is currently the Head of the kwaBhaca/LuBhacweni Traditional Council at ELundzini Royal Kraal, Ncunteni Great Place, LuBhacweni A/A in Mount Frere, KwaBhaca.

AmaBhaca were therefore stripped off their dignity and their Kingdomship by the Colonial Powers, the Boers, the Griquas and later on, the apartheid systems did not make it any better. The home of the Bhacas is in Mount Frere, while other Bhacas who went back to KwaZulu are in Mzimkhulu and Ixopo under the Zulu Kingdom.